Als een daddy nu midden zestig is, was hij nog een kind toen seks tussen mannen in de Bondsrepubliek nog in principe strafbaar was. En hij was midden dertig toen die paragraaf eindelijk verdween. Voor veel oudere homo’s is § 175 geen geschiedenisles, maar een deel van hun jeugd: de voorzichtigheid, het dubbelleven, de angst om aangegeven te worden. Veel jongeren kennen het nummer alleen nog maar als een toespeling. Dit artikel vertelt wat erachter zit.

1872: één paragraaf voor het hele Rijk

Op 1 januari 1872 trad het Rijkswetboek van Strafrecht in werking. Artikel 175 daarvan stelde „onnatuurlijke ontucht“ tussen mannen strafbaar met gevangenisstraf. Tot 1918 werden op basis hiervan bijna 10.000 mannen veroordeeld. Al vroeg was er verzet: in 1929 adviseerde een commissie van de Rijksdag om vrijwillige seksuele handelingen tussen volwassen mannen strafbaar te stellen. Dat is nooit doorgevoerd.

1935: de verscherping onder het nationaalsocialisme

De nationaalsocialisten verscherpten de paragraaf per 1 september 1935. Niet alleen een ‘geslachtsgemeenschapachtige’ handeling was nu strafbaar, maar elke handeling die een rechtbank als ‘ontucht’ tussen mannen beschouwde. De nieuwe § 175a voorzag in zogeheten zware gevallen in een gevangenisstraf van maximaal tien jaar.

De gevolgen waren drastisch. Volgens gegevens van het Duitse Centrum voor Politieke Vorming kwamen er tijdens het nazitijdperk zo’n 50.000 mannen op basis van § 175 in de gevangenis terecht; tot 15.000 werden naar concentratiekampen gedeporteerd; andere schattingen gaan uit van 5.000 tot 6.000. Velen van hen hebben de kampen niet overleefd. In de kampen moesten ze een roze driehoek op hun gevangeniskleding dragen. Alleen al naar Buchenwald en Mittelbau-Dora kwamen zo’n 700 mannen als homoseksuelen. Ze moesten vaak in strafcompagnies zwaar werk verrichten in de steengroeve.

1945: bevrijd, maar niet vrij

Het einde van de oorlog bracht voor deze mannen geen gerechtigheid. De Geallieerde Controleraad schrapte enkele nazi-bepalingen, maar § 175 in de versie van 1935 bleef bestaan. Wie met de roze driehoek had overleefd, werd decennialang niet als slachtoffer van het nationaalsocialisme beschouwd.

In de Bondsrepubliek bleef het artikel ongewijzigd van kracht. In 1957 bevestigde het Bundesverfassungsgericht uitdrukkelijk de nazi-versie: die zou geen nazi-karakter hebben en verenigbaar zijn met de grondwet. Alleen al tussen 1950 en 1965 waren er in West-Duitsland zo’n 45.000 veroordelingen. Dat betekende het verlies van banen, gevangenisstraf, gebroken gezinnen, en voor velen die nooit zijn aangeklaagd, een leven vol voortdurende voorzichtigheid.

De aanpak in de DDR

De DDR sloeg een andere weg in. In 1950 keerde het terug naar de versie van vóór 1935, maar bleef § 175a toepassen; vanaf 1957 werden vrijwillige handelingen tussen volwassenen praktisch niet meer vervolgd. Met het nieuwe wetboek van strafrecht uit 1968 verdween § 175. § 151 bleef bestaan, een speciale regel voor contacten tussen personen van hetzelfde geslacht en minderjarigen, die pas in 1988 werd geschrapt (van kracht vanaf juli 1989).

1969 en 1973: hervormingen in fasen

In het Westen kwam de eerste hervorming in 1969: seks tussen mannen ouder dan 21 jaar was nu niet meer strafbaar. In 1973 werd de leeftijdsgrens verlaagd naar 18 jaar. Er bleef dus een uitzonderingsregel bestaan, want voor heteroseksuele contacten golden andere leeftijdsgrenzen. Er werd nog steeds vervolging gevoerd: nog in 1990 werden alleen al in de oude Bondsrepubliek 96 mannen op grond van dit artikel veroordeeld, waarvan er tien daardoor in de gevangenis zaten. Wie in die jaren jong was, leerde al vroeg wat je beter niet kon vertellen: niet op je werk, vaak niet in je familie, soms zelfs niet aan vrienden.

1994: het einde

Pas in de loop van de hereniging verdween het artikel. Met ingang van 11 juni 1994 werd § 175 zonder vervanging geschrapt; sindsdien geldt er één uniforme jeugdbescherming, of het nu om mannen, vrouwen of beide gaat. In totaal zijn er volgens § 175 in zijn verschillende versies zo’n 140.000 mannen veroordeeld.

De late rehabilitatie

De Bondsdag heeft de nazi-veroordelingen in 2002 vernietigd. Voor de mannen die na 1945 waren veroordeeld, duurde het nog 15 jaar langer. Op 22 juni 2017 keurde de Bondsdag unaniem de wet goed voor de strafrechtelijke rehabilitatie van personen die na 8 mei 1945 waren veroordeeld wegens homoseksuele handelingen met wederzijdse instemming, kortweg StrRehaHomG. De wet trad op 22 juli 2017 in werking. De bondsregering motiveerde de wet door te zeggen dat het strafrechtelijke verbod „volgens de huidige opvattingen in bijzondere mate in strijd is met de grondrechten“. De vonnissen uit de Bondsrepubliek en de DDR gelden sindsdien als vernietigd, met uitzondering van zaken waarbij betrokkenen jonger dan 16 jaar waren en van handelingen die ook bij heteroseksuelen strafbaar waren, bijvoorbeeld met geweld of door misbruik van afhankelijkheid.

De schadevergoeding is overzichtelijk:

  • 3.000 euro per vernietigd vonnis,

  • 1.500 euro per begonnen jaar in hechtenis,

  • en sinds een richtlijn van 13 maart 2019 ook 500 euro per vooronderzoek zonder veroordeling, 1.500 euro per begonnen jaar voorarrest en eenmalig 1.500 euro bij uitzonderlijke beroepsmatige, economische of gezondheidsgerelateerde nadelen.

De schadevergoeding is belastingvrij en wordt niet in mindering gebracht op sociale uitkeringen. Het recht is strikt persoonlijk: erfgenamen kunnen er geen aanspraak op maken.

Hoeveel mensen hebben het gekregen?

Hieruit blijkt hoe laat de rehabilitatie kwam. Het Duitse ministerie van Justitie schat dat er tussen 1945 en 1994 zo’n 69.000 veroordelingen waren op grond van §§ 175, 175a en paragraaf 151 van de DDR. Tot half juli 2022 – dat zijn de laatste gepubliceerde cijfers – hadden 335 mensen een vergoeding aangevraagd, 259 kregen die ook, samen zo’n 885.500 euro. Veel slachtoffers waren toen al overleden. Anderen wilden het oude dossier niet nog een keer openen; ook dat is een gevolg van decennia van schaamte.

Aanvragen kun je indienen bij het Bundesamt für Justiz in Bonn, zonder speciale vorm en gratis. Je moet daarbij het vernietigde vonnis of een rehabilitatieverklaring bijvoegen, die door het Openbaar Ministerie wordt afgegeven. Als je geen documenten meer hebt, hoef je daarom niet op te geven: je kunt die verklaring daar aanvragen. De termijn loopt af op 21 juli 2027. Als je iemand kent die hierdoor is getroffen, kan een tip hierover veel betekenen.

Oostenrijk en Nederland

Oostenrijk heeft het totale verbod volgens § 129 I b van het oude wetboek van strafrecht pas in 1971 opgeheven, maar voerde tegelijkertijd vier nieuwe bijzondere bepalingen in tegen contacten tussen personen van hetzelfde geslacht. De laatste daarvan, § 209, werd in 2002 door het Grondwettelijk Hof als ongrondwettelijk vernietigd. Sinds 1 februari 2024 is er ook daar een wet voor rehabilitatie en schadevergoeding, met dezelfde bedragen als in Duitsland: 3.000 euro per vonnis, 1.500 euro per jaar in de gevangenis, 500 euro per vooronderzoek en een eenmalig bedrag van 1.500 euro bij bijzondere ontberingen. Bevoegd is de regionale rechtbank die destijds in eerste aanleg oordeelde of in wiens rechtsgebied de toenmalige rechtbank lag. Je kunt tot eind 2033 een aanvraag indienen.

Nederland had seks tussen mannen al in 1811 met het Wetboek van Strafrecht gedecriminaliseerd, maar in de praktijk werd het toch nog vervolgd, bijvoorbeeld via regels tegen „ontucht“. In 1911 kwam artikel 248bis: voor contacten tussen mensen van hetzelfde geslacht lag de beschermingsleeftijd op 21 jaar, voor heteroseksuele contacten op 16. Duizenden mensen, voornamelijk mannen, werden daarna veroordeeld. In 1971 werd het artikel geschrapt.

Waarom dit vandaag de dag nog telt

De artikelen zijn verdwenen, maar hun sporen niet helemaal. Sommige mannen hebben hun halve leven lang geleerd om zich onzichtbaar te maken, en dat laten ze niet zomaar los, alleen maar omdat er een wet is veranderd. Tussen een daddy en een boy liggen vaak niet alleen decennia, maar twee verschillende rechtssituaties. De ene heeft nog meegemaakt dat liefde strafbaar kon zijn, de andere kent het niet anders dan dat het is toegestaan. Beide maken deel uit van hetzelfde verhaal. Wie dit kent, begrijpt beter waarom sommige ouderen tot op de dag van vandaag voorzichtig zijn, en waarom datgene wat vandaag vanzelfsprekend is, met veel moeite is bevochten.

Op DaddyBoy

Geschiedenis tussen de generaties is een goed gespreksonderwerp: vraag gerust hoe het toen was, of vertel hoe jij het hebt meegemaakt.